Asiel
Nederland is lid van het vluchtelingenverdrag. Dit verdrag wil voorkomen, dat mensen die te vrezen hebben voor vervolging, aan de grens worden weggestuurd zonder dat de gestelde vluchtproblemen zijn beoordeeld. Na de tweede wereldoorlog werd duidelijk dat niet alleen mensen hebben kunnen ontsnappen aan vervolging doordat zij elders een veilig heenkomen konden vinden, maar dat ook vluchtelingen zijn geweigerd door toevluchtlanden. Politieke belangen waren soms belangrijker dan het beschermen van individuen.
Bern rehabiliteert helpers van joden
Volkskrant 2 januari 2004
AFP
De Zwitserse regering heeft een wet ingevoerd waaronder burgers kunnen worden gerehabiliteerd die joden hebben geholpen te ontsnappen aan de nazi's. De officiële Zwitserse neutraliteit verbood burgers joden te helpen op straffe van boetes, ontslag en gevangenisstraf. De veroordeelden kunnen sinds donderdag een verzoek indienen tot het ongedaan maken van hun straf.
De verzoeken moeten binnen vijf jaar bij het ministerie van Justitie zijn ingediend en moeten betrekking hebben op de periode 1933-'45. Maar als een straf teniet wordt verklaard, geeft dat nog niet het recht op een schadevergoeding, aldus het ministerie.
Honderden Zwitsers hebben volgens historici hun baan verloren, omdat ze joden onderdak hadden verleend zonder de autoriteiten daarvan op de hoogte te brengen. Zwitserland heeft in de Tweede Wereldoorlog ongeveer 300 duizend vluchtelingen uit Europese landen opgevangen, maar er ook twintigduizend afgewezen , voornamelijk joden.
In 2001 oordeelde een commissie van historici na vijf jaar onderzoek dat de 'buitensporig excessieve politiek' van Bern heeft 'bijgedragen' aan de uitvoering van de Holocaust. In 1999 had het socialistische parlementslid Paul Rechsteiner het idee gelanceerd om een rehabilitatiewet in te voeren; vier jaar eerder had Zwitserland al zijn excuses aangeboden voor de behandeling van de joodse vluchtelingen.
De rehabilitatiewet lijkt het sluitstuk van een lange periode waarin Zwitserland zich heeft bezonnen op zijn oorlogsverleden. De meeste boeren en zelfs politieagenten en grenswachten die joden toch hebben opgevangen, hebben geen profijt meer van de nieuwe wet: ze zijn vaak al jaren geleden overleden. De regering verwacht nog een tiental verzoeken per jaar te ontvangen.
Copyright: Agence France Presse
Het vluchtelingenverdrag wilde voorkomen dat politieke belangen in de weg zouden gaan staan aan de noodzaak van bescherming van mensen die vervolgd worden. Het legt de landen die zich bij het verdrag aansluiten een verbod op geen mensen van de grens weg te zenden die dit risico lopen. Maatregelen zoals hiernaast in het kader weergegeven, zijn nu dan ook in strijd met dit verdrag.
De wereld is veranderd sinds 1945. Afstanden zijn overbrugbaar geworden. Vluchtelingen kunnen eenvoudiger rijke landen - zoals in West Europa - bereiken in de hoop daar een nieuwe toekomst op te bouwen. In buurlanden rest hen veelal geen andere keus dan een uitzichtloos leven in vluchtelingenkamp, onder barre omstandigheden. Na het uiteenvallen van Joegoslavië kreeg Europa bovendien te maken met grote aantallen vluchtelingen uit de eigen regio. Het recht om asiel te vragen wordt ook gebruikt door mensen die niet vervolgd worden in eigen land, maar die op zoek zijn naar een betere toekomst. Doordat de arbeidsimmigratie van de zestiger/zeventiger jaren is gevolgd door gezinshereniging, is het aantal immigranten toegenomen. Het draagvlak in de samenleving voor het opnemen van vreemdelingen is door dit alles afgenomen.
Als politiek doel is beperking van immigratie hoog op de agenda komen te staan. Hierdoor komt het asielrecht ook onder druk te staan, wat er weer toe kan gaan leiden dat mensen ten onrechte worden heengezonden en dan alsnog blootstaan aan vervolging.
Zo heeft Nederland de versnelde procedure ingevoerd. Binnen 48 procesuren kan een asielzoeker worden afgewezen. Hierdoor wordt het veel moeilijker om zorgvuldig te kunnen beoordelen of iemand een vluchteling is. De persoon in kwestie kan getraumatiseerd zijn waardoor hij/zij het relaas niet goed uit de doeken kan doen. Het kan nodig zijn eerst iemands vertrouwen te winnen, omdat de asielzoeker niet gewoon is 'autoriteiten' te vertrouwen. De rechtshulp heeft vier uur beschikbaar om te praten met mensen, maar in die tijd dient zonodig ook de nodige juridische argumentatie voorzien van relevante informatie over het land van herkomst, geproduceerd te worden. Bovendien dient die paar uur rechtshulp door meerdere mensen gegeven te worden omdat de versnelde procedure drie a vier dagen in beslag neemt en iedere dag weer andere advocaten en juristen een dienst draaien in de centra waar deze procedures plaatsvinden. De asielzoeker krijgt dus binnen die paar dagen iedere keer weer andere mensen voor zijn neus die hij/zij niet zelf heeft gekozen. De asielzoeker heeft op geen enkele manier vanuit eigen waarneming kunnen constateren wie nu tot de overheid behoort die over hem gaat beslissen en wie tot degenen die hem/haar kunnen helpen zijn asielaanvraag te onderbouwen.
Zo heeft begin januari 2004 een asielzoeker in het grenshospitium (een gevangenis voor aan de buitengrens geweigerde vreemdelingen) zelfmoord gepleegd terwijl in de versnelde procedure was aangegeven door de rechtshulp dat er sprake kon zijn van psychische problemen voortvloeiend uit trauma's, waardoor betrokkene wellicht niet goed in staat was zijn relaas te doen. Dit zou nader onderzocht moeten worden, dus werd de IND gevraagd de zaak niet af te doen in de versnelde procedure. De IND liet enkel een verpleegkundige naar de man kijken om vervolgens te concluderen dat hij afdoende in staat was zijn verhaal te doen om vervolgens te concluderen dat zijn asielverzoek direkt kon worden afgewezen.
Van diverse kanten is dan ook kritiek geuit op deze versnelde procedure. Een voorbeeld hiervan is het rapport van Human Rights Watch, fleeting refuge the triumph of efficiency over protection in dutch asylum policy) Ook het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten bracht een kritisch rapport uit te vinden op website www.njcm.nl . Werd aanvankelijk een minderheid van de asielverzoeken in deze procedure afgewezen thans is dat meer dan de helft. Dat is mede het gevolg van de jurisprudentie van de Raad van State die sinds april 2001 in hoogste instantie rechtspreekt in vreemdelingenzaken. De rechtbanken meenden dat alleen zaken die zich evident daartoe leenden konden worden afgedaan binnen deze procedure. De Raad van State stelt dat de Nederlandse wet toelaat dat alle asielverzoeken waarbij het proces zorgvuldig kan plaatsvinden binnen 48 uur, afgedaan kunnen worden in deze procedure. Het vluchtelingenverdrag zelf kent geen procedureregels, wel heeft de UNHCR (deze organisatie ziet toe op de uitvoering van het vluchtelingenverdrag, Ruud Lubbers staat momenteel aan het hoofd van deze organisatie) in onder meer een handbook uiteengezet hoe er omgegaan zou moeten worden - inhoudelijk en processueel - met het verdrag. Zo meent de UNHCR dat alleen manifest ongegronde aanvragen (aanvragen die manifest geen enkel aanknopingspunt hebben met het vluchtelingenverdrag) afgedaan kunnen worden in een versnelde procedure. De Raad van State hecht weinig waarde aan dit handboek of andere stukken waarin de UNHCR het verdrag uitlegt, nu het geen bindende juridische regels zijn. De Nederlandse wetgever lijkt hier dus vrij spel te hebben temeer nu er geen internationaal rechtsprekend orgaan is, dat kan bepalen hoe het vluchtelingenverdrag toegepast dient te worden. Nederland kan dus niet tot de orde worden geroepen door een internationale rechter zoals dat wel kan bij de toepassing van het Europees Verdrag inzake de rechten van de mens (Europese Hof) of het anti-folter verdrag (Commission Against Torture).
Er wordt (ook door politici) een vrij negatief beeld opgeroepen over asielzoekers die uitgeprocedeerd zijn geraakt. Termen als gelukszoekers, economische vluchtelingen en mensen die misbruik maken van het asielrecht, worden gebruikt. Het zou wenselijk zijn als hier zorgvuldiger uitspraken over worden gedaan. Uitgeprocedeerden hebben juridisch de drempel niet gehaald om in Nederland asiel te kunnen krijgen. Dat betekent echter nog niet dat er geen begrip zou mogen zijn voor de reden waarom zij gepoogd hebben dat asiel te krijgen. Veelal werd men wel degelijk bedreigd in het bestaan. Zo lopen Somaliërs woonachtig in het zuiden van Somalië dagelijks gevaar. Gewapende groepen hebben de macht, een sterke centrale regering is er niet. Velen ontvluchten dit bestaan met de financiële hulp van landgenoten die reeds asiel hebben kunnen verkrijgen in bijvoorbeeld Europa en de V.S. Indien Nederlanders in die situatie zaten, zouden waarschijnlijk de meesten ook deze kans op een veiliger bestaan met beide handen aangrijpen. Deze Somaliërs krijgen echter vrijwel nooit asiel. Het enkele feit dat men beroofd is, het huis in brand is gestoken, men geslagen of beschoten is (velen tonen littekens van wonden die zij hebben opgelopen), is niet voldoende om onder het begrip vluchteling te vallen zoals dat juridisch wordt uitgelegd. Het is niet te herleiden tot vervolging op grond van een politieke overtuiging, ras, nationaliteit, sociale groep of geloof. Zij zijn het slachtoffer van een algemene onveilige situatie, is de redenering van de Nederlandse overheid. Zij kunnen zo stelt Nederland, een veilig bestaan vinden in het Noorden en Midden van Somalië. Zeker voor Somaliërs die er niet kunnen terugvallen op hun clan zijn daar bar weinig bestaansmogelijkheden. In een deel van het gebied (Sool regio) heerst hongersnood (somalia drought increasing risk of malnutrition ) en in een deel (Galgadud) is sprake van gevechten (un office for the coordination of humanitarian affairs ). Weer een ander deel (Somaliland) geeft uitdrukkelijk te kennen geen mensen uit Zuid Somalie te accepteren ( http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3230107.stm ). Dit soort argumenten wordt niet gehonoreerd door de Immigratie en Naturalisatiedienst en de Raad van State stelt dat de verantwoordelijke Minister de vrijheid heeft om zo te beslissen. raad van state 27-08-02
Zodra de rechter de redenering van de IND accepteert, is er sprake geweest van een juridisch oordeel en geen moreel oordeel. De terugkeer naar Somalië die uit het juridisch oordeel voortvloeit, is een keihard gevolg. Teveel wordt het beeld opgeroepen van onwelwillende asielzoekers die maar weigeren te vertrekken. Wie zou vrijwillig zich in een situatie zoals in Somalië willen begeven? Veeleer zou duidelijk gemaakt moeten worden dat het gevolg van de juridische keuze die hier is gemaakt er een is geweest waarbij het Nederlandse algemene belang, voorgaat boven dat van het individu. Dat is een harde keuze, de wet staat deze keuze toe, maar het betekent niet dat de door de asielzoeker gemaakte keuze per definitie ondeugdelijk was en er daarom een negatief moreel oordeel over uitgesproken mag worden. Ten onrechte wordt dus aan de term 'uitgeprocedeerde asielzoeker' een negatieve lading meegegeven.
Nederland stuurt (ongelukken daargelaten) geen mensen die asiel vragen weg aan de grens zonder hun asielverzoek te beoordelen. Wel is er sprake van druk op de zorgvuldigheid van de procedure, pogingen de drempel juridisch steeds verder te verhogen en het treffen van afschrikkende maatregelen (zoals het vaker detineren van asielzoekers en het inrichten van speciale opvang voor alleenstaande minderjarige asielzoekers. In de parlementaire stukken valt te lezen dat men bij dat laatste het oog had op het afschrikkend effect.) De tendens is aanwezig om politieke doelen weer voor te laten gaan boven het beginsel bescherming te verlenen aan mensen die genoodzaakt zijn te vluchten.
Leijen & Nandoe Advocaten verleent ook rechtshulp aan asielzoekers. Die rechtshulp houdt in dat de asielzoeker geholpen wordt zijn asielprobleem zo goed mogelijk voor het voetlicht te brengen en de juridische relevantie ervan wordt toegelicht. Wordt het asielverzoek toch afgewezen dan kan de zaak voor de rechter gebracht worden waarna nog hoger beroep op de Raad van State mogelijk is. In een enkel geval kan de zaak zelfs voorgelegd worden aan een internationale instantie (Europese Hof voor de Rechten van de Mens en het Anti-folter Comité).
Deze rechtshulpverlening is vrij gecompliceerd. Om het asielrelaas goed te kunnen begrijpen is het veelal noodzakelijk het hele leven van de asielzoeker in kaart te brengen. Je moet alert zijn op culturele verschillen, want deze kunnen misverstanden oproepen. Er moet gebruik gemaakt worden van tolken wat de communicatie er niet eenvoudiger op maakt. Kennis van de situatie in herkomstlanden is onontbeerlijk om de juiste vragen te kunnen stellen. Niet alle asielzoekers zijn zich ervan bewust dat sommige zaken die voor hen vanzelfsprekend zijn, voor de toehoorder onbekend zijn. De asielzoeker gaat er dan vanuit dat zijn toehoorder wanneer nodig een opmerking zal kunnen plaatsen of een vraag zal stellen, terwijl dit door een gebrek aan achtergrondkennis niet het geval kan zijn. Het plaatsen in een juridisch kader kan evenzeer gecompliceerd zijn. Wat op het eerste gezicht bijvoorbeeld een economisch motief lijkt (een uitspraak als: ik kan daar niet leven, er is geen werk voor mij), kan te maken hebben met stelselmatige discriminatie wegens het behoren tot een ras, een sociale groep, geloofsovertuiging of een (toegedichte) politieke overtuiging. Deze zorgvuldige rechtshulpverlening valt niet binnen de versnelde procedure op de aanmeldcentra te verlenen. Daar blijft het bij juridische noodhulp. Mr Leijen is ook werkzaam op het aanmeldcentrum op Schiphol.
Onder de knop links kunt u een aantal verwijzingen naar websites voor geïnteresseerden in het asielrecht. Bijvoorbeeld landeninformatie, uitspraken van de vreemdelingenkamers van de rechtbanken, informatie waarin ingegaan wordt op specifieke juridische aspekten van asielprocedures (zie met name advocatenkantoor Weteringkade uit Den Haag) en adressen van advocaten en juristen (deze laatsten zijn werkzaam bij de Stichtingen Rechtsbijstand Asiel). Voor adressen zie met name de website van de Vereniging Asieladvocaten en - Juristen Nederland, www.vajn.org.